Dinh Bà Thủy Long Thánh Mẫu — 44 Võ Thị Sáu

Người đàn bà dắt đàn trâu ra đảo

Chuyện kể ở Phú Quốc rằng người đầu tiên khai phá hòn đảo này là một người đàn bà tên Kim Giao. Bà thuộc dòng dõi hoàng tộc Chân Lạp; sau một cuộc chính biến, bà rời bỏ triều đình, vượt biển ra đảo.

Bà mang theo một đàn trâu. Trên đảo, bà khai khẩn đất, lập dinh trại, mở những đồng cỏ rộng cho trâu ăn. Những cánh đồng ấy bây giờ người dân vẫn gọi là Đồng Bà, trên đồng còn lại nhiều cột cây, dấu vết chuồng trại năm xưa. Dọc sông Cửa Cạn có một chỗ tên là Búng Dinh Bà, nơi bà từng đóng trại.

Chuyện còn kể bà đã giúp lương thực cho chúa Nguyễn Ánh trong những ngày ông trốn trên đảo lánh quân Tây Sơn. Về sau bà trở về cố xứ. Đàn trâu bà để lại sinh sôi thành trâu rừng; đến khoảng những năm 1960, người ta vẫn còn gặp chúng ở vùng Bắc Đảo.

Bà Thủy của người đi biển

Ở Dương Đông, người ta gọi Bà bằng một tên khác nữa: Thủy Long Thánh Mẫu. Đó là Bà Thủy, nữ thần cai quản sông nước trong tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, thần của giếng, của sông rạch, của cù lao và hải đảo.

Người đánh cá Phú Quốc tin Bà đến mức gọi cái nghề đi biển của mình là "nghề Bà Cậu". Bà Cậu là Bà Thủy cùng hai người con trai, Cậu Tài và Cậu Quý. Tục thờ này theo chân ngư dân miền Trung vào đảo khoảng cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Hầu như ghe nào cũng có bàn thờ Bà Cậu đặt ở mũi, bài vị viết chữ Hán "Thủy Long Thánh Mẫu". Ra khơi gặp nạn, đóng ghe mới, hay trúng một mẻ cá đầy, họ đều van vái Bà.

Vì thế Dinh Bà và Dinh Cậu là một đôi. Chính cái tên Dinh Cậu được gọi ra để phân biệt với Dinh Bà Thủy Long Thánh Mẫu ngay kế bên, và hai ngôi dinh có chung một ban trị sự.

Hai ngôi Dinh Bà, một ở sông một ở biển

Phú Quốc có hai Dinh Bà. Ngôi gốc nằm bên hữu ngạn sông Cửa Cạn, xưa chỉ là mái tranh vách lá, nay đã được trùng tu khang trang. Ngôi thứ hai là Dinh Bà Thủy Long Thánh Mẫu ở Dương Đông, cách Dinh Cậu vài bước chân, ngay trong lòng phường.

Không ai còn nhớ năm dựng dinh ở Dương Đông. Lúc đầu dinh làm bằng cột trai, mái tranh, vách ván; qua thời gian và chiến tranh, dinh được trùng tu nhiều lần mới thành dáng vẻ hôm nay.

Đứng ngoài đường đã thấy cổng tam quan nhiều tầng mái, sơn đỏ, xanh và vàng, rồng chầu trên nóc, giữa cổng là tấm bảng đỏ đề tên dinh. Qua cổng là khoảng sân rộng, lư hương đặt giữa sân, rồi đến chánh điện mái ngói cong với hai cột lớn chạm hạc ở lối vào. Dinh không lớn nhưng trang nghiêm, và ít người đứng ngắm hơn Dinh Cậu ngoài mỏm đá, nên thường yên tĩnh.

Rằm tháng Giêng

Mỗi năm vào rằm tháng Giêng âm lịch, người dân làm lễ cúng Bà, trang nghiêm và long trọng. Đó là dịp đông nhất ở Dinh Bà: người đi biển, người buôn bán, người trên đảo về thắp nhang đầu năm, cầu mưa thuận gió hòa, biển yên, mùa cá tốt.

Đến giữa tháng Mười âm lịch, Dinh Bà lại góp mặt vào lễ hội Dinh Cậu, vì hai ngôi dinh chung một ban tổ chức.